1.Thời gian để tiến hành hoạt động thẩm tra, giám sát quá ngắn.Uỷ ban Kinh tế và Ngân sách trước đây, Uỷ ban Tài chính và Ngân sách hiện nay chỉ có khoảng trên dưới một tháng để tổ chức việc thẩm tra và giám sát chuyên đề trước kỳ họp cuối năm nên không thể đi sâu vào nghiên cứu việc vận dụng các chính sách kinh tế xã hội, các tiêu chí của năm kế hoạch trong phân bổ ngân sách nhà nước cho các ngành, lĩnh vực và các địa phương.
2. Đối với HĐND các địa phương, thời gian dành cho việc thẩm tra cũng chỉ có từ 10 - 20 ngày nên chất lượng công tác chuẩn bị để cơ quan dân cử xem xét, quyết định kế hoạch ngân sách hàng năm cũng hết sức bị hạn chế.
3. Nhiều khoản mục nằm trong ngân sách hoặc có liên quan chặt chẽ đến ngân sách nhà nước chưa được thẩm tra, giám sát chặt chẽ như nguồn vốn ODA, các khoản nợ của Chính phủ và của các địa phương, các quỹ ngân sách, tín dụng nhà nước vốn nhà nước tại các doanh nghiệp cổ phần hoá... Một số loại tài sản công hết sức quan trọng cũng không được phản ảnh đầy đủ như giá trị đất đai, công sở đang do các cấp chính quyền quản lý…
4. Tổ chức bộ máy, cơ cấu đại biểu chưa đáp ứng yêu cầu của hoạt động thẩm tra, quyết định và giám sát ngân sách nhà nước. Ở cấp tỉnh, Ban Kinh tế - Ngân sách thường chỉ có 1-2 đại biểu chuyên trách, 1 chuyên viên giúp việc; Còn ở cấp huyện và cấp xã công tác giám sát chủ yếu dựa vào Văn phòng UBND và không được bố trí ổn định. Việc bồi dưỡng, đào tạo đại biểu dân cử và cán bộ các cơ quan liên quan gặp nhiều khó khăn do nhân sự thay đổi qua các nhiệm kỳ rất lớn nên không thể thực hiện các chương trình chuyên sâu và tích luỹ kinh nghiệm.
5. Hệ thống các công cụ vận hành và đánh giá có nhiều mặt chưa phù hợp, chưa phản ánh được mối quan hệ hữu cơ giữa chính sách tài chính với chính sách kinh tế - xã hội. Một số tiêu chí đánh giá tác động của ngân sách đối với các nhiệm vụ văn hoá xã hội như mức hưởng thụ của dân cư về văn hoá, đào tạo nghề và giải quyết việc làm... chưa thật sáng rõ. Việc sử dụng chỉ tiêu GDP, GDP bình quân đầu người để phản ánh mức tăng trưởng và phát triển ở cấp Tỉnh cũng không bảo đảm tính chính xác.
Nguyên nhân của tình hình trên có phần do chưa có sự hoàn thiện về khuôn khổ thể chế và pháp luật, do chưa có tầm nhìn dài hạn về đổi mới hoạt động của cơ quan dân cử nói chung và chính sách tài chính nói riêng; Do chưa tập trung đúng mức vào việc phân tích chính sách và xem xét tác động của chiến lược phát triển kinh tế xã hội, của chính sách tài chính đối với các tầng lớp dân cư; Do chậm đổi mới nội dung, phương thức bồi dưỡng, đào tạo nhằm nâng cao tính chuyên nghiệp của đai biểu dân cử và của các cơ quan liên quan.
Để nâng cao năng lực của cơ quan dân cử trong hoạt động giám sát ngân sách theo chúng tôi cần tập trung giải quyết tốt một số công việc sau đây:
1. Về mặt nhận thức cần hiểu hoạt động giám sát theo nghĩa rộng bao hàm tất cả các giai đoạn của quy trình ngân sách từ thẩm tra, quyết định phân bổ và phê chuẩn quyết toán. Trong đó giai đoạn tiền dự toán có tầm quan trọng đặc biệt để cơ quan dân cử có điều kiện đi sâu xem xét xác định những ưu tiên về chính sách phát triển kinh tế - xã hội và hoàn chỉnh các tiêu chí phân bổ ngân sách.
2. Cần tiếp tục thể chế hoá, bổ sung, hoàn chỉnh các quy phạm pháp luật hiện hành; Đặc biệt là Luật Giám sát, Luật Kiểm toán, Luật Ngân sách nhà nước… ưu tiên xem xét điều chỉnh lịch biểu ngân sách theo hướng bố trí thảo luận về chính sách kinh tế - xã hội ở các kỳ họp của QH và HĐND vào phiên họp giữa năm để thống nhất về những lĩnh vực ưu tiên làm cơ sở cho việc quyết định phân bổ ngân sách nhà nước tại kỳ họp cuối năm. Mặt khác cần nghiên cứu thực hiện từng bước việc gắn kế hoạch ngân sách hàng năm với kế hoạch trung hạn, có thể trong từng thời kỳ ổn định ngân sách 3 năm và thí điểm phân bổ ngân sách theo kết quả đầu ra.
Việc xây dựng hệ thống luật pháp cũng đòi hỏi mở rộng khuôn khổ giám sát ngân sách sang một số lĩnh vực quan trọng về tài sản công, các khoản còn nằm ngoài kế hoạch ngân sách và hoàn chỉnh các quy định về phân công phân cấp trong quản lý vốn ODA, nợ chính phủ và nợ địa phương, vốn nhà nước ở doanh nghiệp cổ phần hoá...
3. Để nâng cao năng lực của cơ quan dân cử cần có kế hoạch củng cố tổ chức, tăng tỉ lệ đại biểu chuyên trách và bổ sung đội ngũ cán bộ giúp việc, đặc biệt đối với Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh và Hội đồng Nhân dân cấp xã là nơi sẽ gánh vác nhiệm vụ nặng nề hơn khi giảm bớt Hội đồng Nhân dân cấp huyện. Mặt khác, cần hoàn chỉnh qui chế làm việc của các cơ quan Quốc hội và Hội đồng Nhân dân; giữa Hội đồng Nhân dân với uỷ ban Nhân dân; xác định rõ những việc cơ quan điều hành phải trình cơ quan dân cử xem xét quyết định. Các qui chế này cần tranh thủ ý kiến tham gia của cấp uỷ Đảng và các cơ quan liên quan để có sự thống nhât về chỉ đạo tổ chức thực hiện trong hệ thống chính trị.
4. Thực hiện tốt việc hợp đồng với các viện, trường; Với những chuyên gia có kinh nghiệm và chuyên môn sâu; Thu thập ý kiến của cử tri và của các cơ quan thông tin đại chúng trong phân tích, đánh giá về một số vấn đề trọng tâm có liên quan đến hoạt động giám sát ngân sách nhà nước; Coi trọng vai trò phản biện xã hội.
5. Các cơ quan chuyên môn của Việt Nam cần chủ động nghiên cứu về các tiêu chí vận hành và đánh giá (M&E), và các tiêu chí để thực hiện việc phân tích tác động của ngân sách nhà nước đối với nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.
6. Việc bồi dưỡng, đào tạo đại biểu dân cử cần được đôèi mới cả nội dung và phương thức phù hợp với từng loại đối tượng. Chú ý tập huấn về kỹ năng phân tích chính sách, tính đại diện và tính chuyên nghiệp của đại biểu dân cử. Quan tâm đúng mức đối với đại biểu chuyên trách là thành viên HĐDT và các Uỷ ban của QH; Thường trực Hội đồng và các ban của HĐND tỉnh. Thường xuyên trao đổi, phổ biến kinh nghiệm hay của các địa phương.
Năng lực của cơ quan dân cử trong giám sát ngân sách nhà nước chỉ có thể được nâng cao khi được giải quyết đồng bộ cả về nhận thức, cả về khuôn khổ thể chế và pháp luật; Cũng như khi có sự đổi mới hệ thống các công cụ vận hành và đánh giá, các phương tiện và kỹ thuật. Mặt khác cần đặc biệt coi trọng việc đổi mới nội dung và phương thức đào tạo đi sâu vào việc bồi dưỡng kỹ năng thu thập, xử lý thông tin; Kỹ năng phân tích chính sách... Chỉ trên cơ sở đó mới có thể phát huy hơn nữa vai trò của cơ quan dân cử trong giai đoạn mới.
Nguyễn Văn Mễ
Nguyên Chủ tịch HĐND tỉnh Thừa Thiên Huế
