Hiện nay, quy định của pháp luật về hoạt động giám sát của HĐND về thực thi pháp luật khiếu nại tố cáo và giải quyết khiếu nại, tố cáo khá cụ thể. Điều 57, Quy chế hoạt động của HĐND quy định: Giải quyết khiếu nại tố cáo là một trong những hoạt động của Thường trực HĐND. Điều 61, xác định nhiệm vụ của Thường trực HĐND: Khi nhận được khiếu nại, tố cáo của công dân, Thường trực HĐND nghiên cứu, xem xét chuyển đến các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền và đôn đốc theo dõi việc giải quyết. Trong trường hợp cần thiết, Thường trực HĐND tổ chức đoàn giám sát hoặc giao cho ban của HĐND giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo. Ban HĐND có nhiệm vụ tổ chức nghiên cứu, xử lý và xem xét việc giải quyết khiếu nại, tố cáo (Điều 75, Luật Tổ chức HĐND và UBND). Những quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND trong giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo còn được thể hiện trong Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998: “HĐND xem xét báo cáo của UBND, Toà án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân cùng cấp về công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo tại kỳ họp; Cử đoàn giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo và có quyền áp dụng các biện pháp cần thiết để kịp thời chấm dứt vi phạm và xem xét trách nhiệm, xử lý đối với người vi phạm; Thường trực HĐND có trách nhiệm kiểm tra, xem xét tình hình giải quyết khiếu nại, tố cáo, khi nhận được khiếu nại, tố cáo có trách nhiệm nghiên cứu, nếu phát hiện thấy có vi phạm pháp luật thì kiến nghị với người có thẩm quyền xem xét giải quyết; Các ban HĐND giúp HĐND cùng cấp giám sát việc thi hành pháp luật về khiếu nại, tố cáo...”.
Như vậy, hoạt động giám sát của HĐND đối với việc thực thi pháp luật về khiếu nại, tố cáo và giải quyết khiếu nại, tố cáo thông qua các hình thức chủ yếu là: Xem xét báo cáo về khiếu nại, tố cáo tại kỳ họp; Tiếp nhận, nghiên cứu, xem xét, chuyển đơn thư khiếu nại, tố cáo đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết và đôn đốc việc giải quyết; Thành lập đoàn giám sát về khiếu nại, tố cáo. Nếu HĐND các cấp thực sự vào cuộc, thì việc giải quyết khiếu nại, tố cáo sẽ có nền nếp, quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân được bảo đảm, hạn chế đến mức thấp nhất khiếu nại, tố cáo vượt cấp, đông người... Tuy nhiên, trên thực tế, vai trò của HĐND trong lĩnh vực này chưa thực sự được khẳng định. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này.
Thông thường, khi công dân thấy quyền, lợi ích của mình chưa được bảo đảm qua việc giải quyết khiếu nại thì mới gửi đơn đến HĐND. Vì vậy, đa số trường hợp khiếu nại đã có quyết định giải quyết lần hai (giải quyết cuối cùng) hoặc thời hiệu, thời hạn khiếu nại tiếp đã hết mới được gửi đến HĐND. Lúc này, Thường trực HĐND phải xem xét, chuyển đơn thư khiếu nại, bởi đây là những trường hợp không đủ điều kiện thụ lý giải quyết. Việc xem xét, giải quyết khiếu nại lần hai với sự đòi hỏi khắt khe về điều kiện nên không phải trường hợp nào cũng có thể thực hiện. Như vậy, sẽ không đáp ứng được nguyện vọng của người khiếu nại. Để bảo đảm quyền của công dân và tránh tình trạng khiếu nại kéo dài, vượt cấp, trong một số trường hợp, HĐND một số địa phương đã giải thích và hướng dẫn công dân khởi kiện vụ án hành chính tại Toà án.
Mặt khác, khi nhận được đơn thư khiếu nại, tố cáo, thông thường HĐND chỉ có thể nghiên cứu, xem xét, chuyển đơn và đôn đốc giải quyết. Lý do là khi khiếu nại, công dân thường đưa ra những căn cứ, tài liệu có lợi và giấu đi những căn cứ, tài liệu bất lợi cho mình. Thường trực HĐND yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo báo cáo vụ việc, thì cơ quan có thẩm quyền cũng sẽ đưa ra những lý lẽ chứng minh việc giải quyết là đúng. Trong trường hợp này, HĐND chỉ có thể giám sát về mặt thủ tục, hay cụ thể hơn là đôn đốc việc giải quyết đúng theo thời hạn của Luật Khiếu nại, tố cáo, còn giám sát việc giải quyết thì hết sức khó khăn.
Tại nhiều địa phương, qua tiếp nhận khiếu nại, tố cáo của công dân, thu thập thông tin qua các kênh thông tin đại chúng, qua báo cáo hàng năm tại kỳ họp... Thường trực HĐND thành lập Đoàn giám sát đối với những vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài. Tuy nhiên, đại diện Thường trực HĐND phối hợp với thành viên các ban thì khó có thể “gỡ rối”.
Vì những lý do trên, nên Thường trực HĐND mới chủ yếu nhận đơn, xem xét, rồi chuyển và đôn đốc giải quyết theo quy định về thời hạn mà chưa giám sát được quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo. Để HĐND thực hiện đúng yêu cầu luật định, cần quy định Thường trực, ban HĐND có quyền giám sát ngay từ khi giải quyết khiếu nại lần đầu. Điều quan trọng hơn là Thường trực, các ban HĐND phải đủ mạnh và đủ điều kiện hoạt động.
Lệ Hằng
