Điều 97 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 quy định: “ĐBQH là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân, không chỉ đại diện cho nhân dân ở đơn vị bầu ra mình mà còn đại diện cho nhân dân cả nước. ĐBQH phải liên hệ chặt chẽ với cử tri, chịu sự giám sát của cử tri; thu thập và phản ánh trung thực ý kiến và nguyện vọng của cử tri với QH và các cơ quan nhà nước hữu quan; thực hiện chế độ tiếp xúc và báo cáo với cử tri về hoạt động của mình và của QH; trả lời những yêu cầu và kiến nghị của cử tri; xem xét, đôn đốc, theo dõi việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân và hướng dẫn, giúp đỡ công dân thực hiện các quyền đó…”
Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001 đã quy định về tiếp xúc cử tri của ĐBQH tại các Điều 43 và Điều 51, trong đó có quy định: Mỗi năm ít nhất một lần ĐBQH phải báo cáo trước cử tri về việc thực hiện nhiệm vụ đại biểu của mình. Cử tri có thể trực tiếp hoặc thông qua Mặt trận Tổ quốc yêu cầu đại biểu báo cáo công tác và có thể nhận xét đối với việc thực hiện nhiệm vụ của ĐBQH.
ĐBQH cần chủ động...
Có thể khẳng định, đến nhiệm kỳ QH Khóa XI thì những cơ sở pháp lý về tiếp xúc cử tri của ĐBQH là khá đầy đủ và đồng bộ. Do vậy, hoạt động tiếp xúc cử tri của ĐBQH đã có những chuyển biến tích cực được nhân dân cả nước quan tâm hơn. Tuy nhiên, so với yêu cầu, nhiệm vụ thì hoạt động tiếp xúc cử tri của ĐBQH ở không ít Đoàn ĐBQH vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục.
Trong các hình thức tiếp xúc cử tri thì tiếp xúc cử tri trước và sau kỳ họp là tương đối nền nếp và được duy trì thường xuyên ở các Đoàn ĐBQH trong cả nước. Vấn đề cần cân nhắc ở đây là thời gian tiếp xúc cử tri. Có Đoàn bố trí được 3-4 ngày, song cũng có Đoàn chỉ bố trí được từ 1-2 ngày để ĐBQH tiếp xúc cử tri trước hoặc sau kỳ họp QH. Không ít ĐBQH chỉ dành thời gian thực hiện việc tiếp xúc cử tri theo sự phân công của Đoàn. Cá biệt có ĐBQH (nhất là các ĐBQH công tác ở các cơ quan TƯ) lại bỏ một số buổi tiếp xúc cử tri vì lý do ở xa, bận họp Ủy ban hoặc đi công tác nước ngoài. ĐBQH công tác ở địa phương cũng mới chủ yếu dành thời gian cho tiếp xúc cử tri trước và sau kỳ họp QH, còn tiếp xúc cử tri nơi làm việc, nơi cư trú và gặp gỡ, tiếp xúc cá nhân hoặc nhóm cử tri thì ít đại biểu làm được.
Thời gian eo hẹp, tính chủ động của từng ĐBQH trong tiếp xúc cử tri lại chưa được phát huy. Thường thì các Đoàn ĐBQH thường bố trí từ 2-4 đại biểu cùng dự tiếp xúc cử tri ở cùng một địa điểm. Có nhiều ĐBQH cùng dự cho nên tự nhiên lại hình thành công thức: một ĐBQH báo cáo (chương trình kỳ họp hoặc kết quả kỳ họp), một đại biểu thay mặt Đoàn tiếp thu ý kiến của cử tri còn các ĐBQH khác tham gia như khách mời dự họp, ít có dịp trao đổi với cử tri và đôi khi cũng chưa tập trung lắng nghe ý kiến, kiến nghị của cử tri. Ở điểm này luật và các văn bản dưới luật chưa quy định cụ thể. Cách làm như trên không những chưa phát huy được tính chủ động mà còn chưa thể hiện rõ trách nhiệm của từng ĐBQH. Nên chăng là ở mỗi địa điểm tiếp xúc cử tri chỉ nên có một ĐBQH để đại biểu đó đề cao trách nhiệm cá nhân trước cử tri, có nhiều thời gian lắng nghe và trực tiếp trao đổi với cử tri, có trách nhiệm trong việc tổng hợp ý kiến kiến nghị của cử tri để phản ánh với QH và các cơ quan có thẩm quyền, đồng thời tiếp tục theo dõi, đôn đốc việc giải quyết kiến nghị của cử tri. Làm như vậy mỗi đại biểu đều chủ động bố trí được thời gian tiếp xúc cử tri phù hợp với điều kiện công tác, làm việc của mình, khắc phục được tình trạng dựa dẫm. Theo đó, số buổi tiếp xúc cử tri và số lượng cử tri dự các buổi tiếp xúc với ĐBQH cũng sẽ tăng lên. Do vậy việc ĐBQH lắng nghe ý kiến, kiến nghị của cử tri cũng rộng rãi hơn, phong phú, đa dạng hơn.
ĐBQH cũng cần chủ động đề xuất với các cơ quan tổ chức hữu quan phối hợp chuẩn bị và tổ chức việc tiếp xúc cử tri nơi làm việc, nơi cư trú, theo chuyên đề, lĩnh vực, gặp gỡ tiếp xúc cá nhân hoặc nhóm cử tri. Bởi thực tế, các buổi tiếp xúc cử tri ở nơi làm việc, nơi cư trú, tiếp xúc cử tri theo chuyên đề, lĩnh vực, gặp gỡ, tiếp xúc cá nhân hoặc nhóm cử tri thì còn ít ĐBQH làm được.
Cơ sở pháp lý về việc ĐBQH tiếp xúc cử tri nơi cư trú, nơi làm việc, tiếp xúc cử tri theo chuyên đề, lĩnh vực và gặp gỡ, tiếp xúc cá nhân hoặc nhóm cử tri đã được quy định và hướng dẫn cụ thể. Còn thực tế thì ĐBQH có làm được như vậy không? Xin nêu một ví dụ cụ thể về một đại biểu HĐND. Đó là ông Phạm Văn Khoa, đại biểu HĐND thành phố Hồ Chí Minh. Đại biểu Khoa là một chủ doanh nghiệp, ông đã dành thời gian trong các ngày thứ 7, chủ nhật để gặp cử tri, đến các công trình xây dựng, đến những nơi môi trường bị ô nhiễm để nghe phản ánh của người dân. Do thường xuyên tiếp xúc cử tri với nhiều hình thức nên mỗi kỳ họp HĐND thành phố Hồ Chí Minh, đại biểu Khoa thường có hàng chục chất vấn đối với các sở, ngành, UBND thành phố Hồ Chí Minh, có khi ông dùng cả mô hình, hình ảnh, tiếng nói của cử tri để minh họa ngay tại Hội trường trong các phiên chất vấn và trả lời chất vấn. Thiết nghĩ đại biểu HĐND Phạm Văn Khoa làm được thì các ĐBQH cũng có thể làm tốt hơn việc tiếp xúc cử tri. Vấn đề quan trọng là mỗi ĐBQH cần chủ động đề xuất, trước hết là với Đoàn ĐBQH và các cơ quan, tổ chức hữu quan phối hợp, chuẩn bị và tổ chức tiếp xúc cử tri nơi cư trú, nơi làm việc, theo chuyên đề, lĩnh vực, gặp gỡ tiếp xúc cá nhân hoặc nhóm cử tri. Qua đó, chắc chắn ĐBQH sẽ thu hoạch được nhiều điều bổ ích phục vụ cho hoạt động của mình trong việc góp phần xây dựng pháp luật, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và công tác giám sát.
Một số kỹ năng cần làm tốt khi ĐBQH tiếp xúc cử tri
Trước hết là kỹ năng giao tiếp ứng xử. Ngay từ khi mới gặp cử tri, ĐBQH nên chủ động tạo tình cảm gần gũi, lắng nghe, tin cậy, trách nhiệm. Bằng cách: niềm nở chào hỏi cử tri; Nhìn vào cử tri với thiện cảm khi thăm hỏi chuyện trò; Chăm chú lắng nghe khi cử tri phát biểu; Luôn thể hiện thái độ chân thành, cởi mở; Việc gì ĐBQH đã hứa với cử tri thì phải làm đến nơi, đến chốn. Những kiến nghị đúng của cử tri, ĐBQH phải phản ánh với QH, đề xuất với các cơ quan có thẩm quyền giải quyết và đôn đốc việc giải quyết có kết quả.
Khi tiếp xúc cử tri, ĐBQH nên tránh những hành vi, việc làm phản cảm như: lơ đãng, ngáp vặt, nói chuyện riêng, che ô (dù) đi tiếp xúc cử tri hoặc những sinh hoạt tách biệt, không hòa đồng với cử tri...
Thứ hai là ĐBQH cần có kỹ năng nói, diễn đạt trình bày một vấn đề, một vụ việc sao cho cử tri dễ nghe, dễ hiểu, mạch lạc, ngắn gọn, có sức thuyết phục. Khi đại biểu và cử tri khác vùng miền thì lần đầu tiếp xúc ĐBQH cũng cần chú ý tiếng địa phương, đại biểu nên hỏi: tôi nói, cô bác, anh chị có nghe được không?
Thứ ba là kỹ năng tổng hợp, nắm bắt bản chất vấn đề, sự việc của ĐBQH. Cử tri có nhiều đối tượng, ở nhiều thành phần xã hội khác nhau, thế nên có nhiều vấn đề cử tri phản ánh, kiến nghị- ĐBQH hiểu ngay, có điều phải suy ngẫm, có việc phải hỏi lại cho rõ. Nhưng yêu cầu chung là ĐBQH phải hiểu đúng vấn đề cử tri kiến nghị và tổng hợp thành văn bản để báo cáo với Đoàn ĐBQH, UBTVQH và các cơ quan chức năng có liên quan về những vấn đề cử tri quan tâm, kiến nghị qua từng lần tiếp xúc cử tri.
Thứ tư là kỹ năng “hạ nhiệt” trước những bức xúc, thái độ gay gắt của cử tri. Ở những địa phương đang có “điểm nóng” có thể có nhiều tình huống xảy ra làm không khí buổi tiếp xúc cử tri “nóng lên” vì vậy yêu cầu ĐBQH phải biết cách “hạ nhiệt”.
Thứ năm là kỹ năng xử lý thông tin sau mỗi cuộc tiếp xúc cử tri. Ở mỗi cuộc tiếp xúc cử tri thông thường ĐBQH nghe được nhiều loại ý kiến. Ngay trong ý kiến của cử tri cũng có ý kiến đồng thuận và có ý kiến mâu thuẫn. Có khi ý kiến bức xúc của một số cử tri có điểm mâu thuẫn, thậm chí trái ngược hẳn với báo cáo của chính quyền địa phương. Đó đều là những thông tin mà ĐBQH cần xem xét, cân nhắc để đánh giá đúng bản chất của vấn đề, sựå việc. Trên cơ sở xử lý thông tin đúng, ĐBQH mới phân loại được các vấn đề để có đề xuất, kiến nghị: việc gì thì kiến nghị chính quyền địa phương cấp nào (tỉnh, huyện, xã) xem xét giải quyết và trả lời kiến nghị của cử tri; Việc gì thì ĐBQH đề xuất với Quốc hội, các cơ quan Trung ương xem xét, giải quyết. Và điều quan trọng là qua tiếp xúc cử tri, ĐBQH có thêm thông tin, có thêm căn cứ để thảo luận tại Hội trường về kinh tế - xã hội, xây dựng pháp luật và hoạt động giám sát.
Chắc rằng mỗi ĐBQH trong hoạt động của mình sẽ đúc rút được những kỹ năng riêng. Song điều tôi tâm đắc là: để xây dựng, rèn luyện được kỹ năng tốt trong tiếp xúc cử tri đòi hỏi ĐBQH vừa phải có tâm, vừa phải có tầm. Tâm ở đây là tình cảm gắn bó với cử tri, là trách nhiệm trước cử tri. Tầm là có kiến thức về pháp luật, kinh tế, xã hội, nắm vững đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước để hiểu dân, phản ánh đúng tâm tư nguyện vọng của nhân dân, tham gia quyết định các vấn đề có lợi cho dân, cho nước.
