Chất vấn là quyền của đại biểu dân cử nên vai trò của đại biểu có tính quyết định trong việc nâng cao chất lượng, hiệu quả các phiên chất vấn. Đại biểu phải đưa ra được những câu hỏi xác đáng, có tầm. Muốn vậy, đại biểu HĐND phải được cung cấp nhiều thông tin. Nguồn thông tin cung cấp cho đại biểu để chất vấn rất phong phú, đó là các báo cáo của cơ quan chuyên môn và UBND; Thông tin từ hoạt động giám sát thường xuyên và giám sát chuyên đề của HĐND, Thường trực, các ban HĐND; Qua hoạt động TXCT, các phương tiện thông tin đại chúng, và nhất là qua các hoạt động thực tiễn của mỗi đại biểu HĐND ở từng cơ sở nơi đại biểu công tác. Tóm lại, đại biểu HĐND phải có “vốn” thực tiễn, nắm chắc nội dung vấn đề định chất vấn.
Người trả lời chất vấn phải là người đứng đầu cơ quan, đơn vị, không ủy quyền cho cấp phó trả lời, chất vấn phải rõ ràng, phải đi thẳng vào nội dung chất vấn, nêu rõ nguyên nhân, giải pháp và thời gian khắc phụcnhững sai sót, hạn chế làm cơ sở cho việc theo dõi, đôn đốc thực hiện vấn đề đã tiếp thu, ghi nhận.
Trong phiên chất vấn tại kỳ họp, vai trò của Thường trực HĐND rất quan trọng. Thứ nhất, Thường trực HĐND phải khuyến khích, động viên đại biểu gửi câu hỏi chất vấn và tạo không khí thực sự dân chủ để đại biểu thực hiện quyền chất vấn tại kỳ họp, đáp ứng được nguyện vọng của cử tri và góp phần giải quyết những bức xúc ở địa phương.
Thứ hai, chất lượng chất vấn và trả lời chất vấn phụ thuộc nhiều vào Chủ tọa kỳ họp, do đó, việc điều hành của Chủ tọa phải linh hoạt, mềm dẻo nhưng vẫn kiên quyết khi xử lý những tình huống phát sinh, tạo không khí sôi nổi, thẳng thắn, nhưng vẫn bảo đảm văn hóa nghị trường. Người điều hành chất vấn phải “đạo diễn” để việc chất vấn và trả lời đúng hướng, có trọng tâm. Để làm được như vậy, Chủ tọa phải nắm chắc vấn đề mà đại biểu chất vấn cũng như nội dung giải trình của người trả lời, khi cần thiết có thể gợi ý, hướng dẫn chứ không làm thay người chất vấn hoặc người trả lời chất vấn. Sau mỗi nội dung chất vấn, Chủ tọa phải có kết luận rõ ràng, gợi ý chất vấn bổ sung nếu thấy cần để làm rõ vấn đề. Kết luận phiên chất vấn của Chủ tọa tại kỳ họp HĐND không phải là khép lại phiên họp mà phải mở ra những nội dung mới, hướng xử lý tiếp theo và những ý tưởng hay để giải quyết các vấn đề đã đưa ra chất vấn.
Thứ ba, việc theo dõi, đôn đốc thực hiện lời hứa của Thủ trưởng các cơ quan chuyên môn khi trả lời chất vấn thuộc về trách nhiệm của Thường trực HĐND. Sau phiên chất vấn, Thường trực HĐND phải tổ chức hoặc phân công các ban HĐND theo dõi, đôn đốc khi cần thiết có thể tổ chức giám sát việc thực hiện lời hứa của Thủ trưởng các cơ quan chuyên môn, thông báo kết quả thực hiện cho người chất vấn được biết và báo cáo với HĐND kết quả thực hiện lời hứa đó. Có làm được như vậy mới tăng cường hiệu lực, hiệu quả công tác chất vấn và khích lệ đại biểu thực hiện quyền chất vấn của mình.
Thực tế, chất lượng hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn tại các kỳ họp HĐND thời gian qua tuy đã được nâng lên một bước song vẫn còn nhiều bất cập. Số đại biểu có câu hỏi chất vấn còn ít, nhất là chất vấn trực tiếp tại hội trường. Chủ yếu mới chỉ có những chất vấn đối với Thủ trưởng các cơ quan chuyên môn, ít có chất vấn lãnh đạo các tỉnh, thành phố, huyện. Câu hỏi chất vấn chưa sâu sắc, chưa đúng tầm, còn vụn vặt, mang tính sự vụ, hỏi để biết. Chưa có nhiều đại biểu có ý thức theo đuổi đến cùng vấn đề chất vấn, trả lời chất vấn dài nhưng thiếu cụ thể, chưa rõ ràng, đôi khi né tránh, không rõ trách nhiệm, thiếu giải pháp khắc phục... khá phổ biến. Việc theo dõi, đôn đốc, giám sát thực hiện lời hứa chưa sâu sát.
Nguyên nhân của tình trạng trên là do đại biểu còn tâm lý ngại va chạm, nể nang hoặc do thiếu thông tin, thiếu kiến thức thực tế nên thiếu tự tin khi chất vấn... Người trả lời chất vấn chưa đề cao tinh thần trách nhiệm, chưa đủ bản lĩnh nhận trách nhiệm hoặc chưa nắm vững và bao quát hết nội dung công việc mình phụ trách. Mặt khác, trong phạm vi hạn hẹp của một địa phương thì giữa đại biểu HĐND với người đứng đầu các cơ quan hành chính nhà nước nhiều các mối quan hệ tế nhị. Điều này cũng tác động không nhỏ đến hoạt động chất vấn của đại biểu. Việc theo dõi, đôn đốc thực hiện lời hứa sau chất vấn còn lúng túng do chưa có chế tài cụ thể. Mặt khác, cho đến nay HĐND các cấp mới chỉ tổ chức chất vấn tại các kỳ họp HĐND thường lệ, chất vấn giữa 2 kỳ họp và tại các kỳ họp chuyên đề chưa được quan tâm nên những vấn đề “nổi cộm” bị tích tụ, đôi khi trở thành “điểm nóng” hoặc có thể bị lãng quên. Đó là những điểm yếu cần khắc phục để hoạt động chất vấn - trả lời chất vấn thực sự mang lại hiệu quả.
Thời gian qua, UBTVQH đã tổ chức chất vấn các thành viên Chính phủ tại phiên họp thường kỳ. HĐND các cấp cũng nên nghiên cứu, tổ chức chất vấn các thành viên UBND, Thủ trưởng các cơ quan chuyên môn cấp mình tại các phiên họp hàng tháng của Thường trực HĐND và các ban HĐND; Hoặc, khi phát hiện có vấn đề nổi cộm thì tổ chức giám sát ngay và yêu cầu giải trình. Kết quả chất vấn, giải trình sẽ được báo cáo với HĐND tại kỳ họp gần nhất. Nếu làm được như vậy chắc chắn hiệu quả hoạt động chất vấn của cơ quan dân cử các cấp sẽ được nâng lên và có ý nghĩa hơn.
