Ô nhiễm môi trường hiện đang là vấn đề bức xúc của các tỉnh, thành phố trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Kết quả hoạt động giám sát của HĐND tỉnh cho thấy, tình hình ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng. Tốc độ đô thị hóa cao và hệ thống thu gom rác thải, thoát nước đô thị còn nhiều bất cập đã làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm môi trường ở các khu công nghiệp, đô thị... gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nhân dân và làm giảm đi những thành quả đã đạt được về KT – XH trong suốt thời gian qua.
Thực tế giám sát đã giúp HĐND phát hiện những hạn chế, bất cập trong quyết sách, chiến lược phát triển KT – XH của địa phương, từ đó hỗ trợ cho việc ra quyết định của HĐND theo hướng lồng ghép, thực hiện các mục tiêu bảo vệ môi trường. Nói cách khác, hoạt động giám sát của HĐND không chỉ hướng tới việc đưa ra các giải pháp khắc phục, giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong khu vực mà có ý nghĩa quan trọng là quyết định các chủ trương, giải pháp về công tác bảo vệ môi trường gắn với các mục tiêu phát triển KT – XH của địa phương.
Trong tháng 5.2008, HĐND tỉnh Bình Dương đã tổ chức giám sát tình hình thực hiện công tác bảo vệ môi trường và báo cáo HĐND tỉnh tại kỳ họp giữa năm. Từ kết quả giám sát, HĐND tỉnh đã thông qua nghị quyết phê chuẩn kế hoạch bảo vệ môi trường tỉnh Bình Dương giai đoạn 2007 – 2010 nhằm làm cơ sở cho việc chuẩn bị và phân bổ nguồn lực tài chính trong cho công tác bảo vệ môi trường của tỉnh, bảo đảm đầu tư đồng bộ các công trình hạ tầng liên quan đến môi trường và nâng cao năng lực quản lý môi trường; Tạo cơ chế phối hợp thực hiện giữa các sở, ngành và địa phương cũng như hình thành hệ thống giám sát môi trường từ tỉnh đến người dân.
Để đánh giá một cách đầy đủ và toàn diện vấn đề ô nhiễm môi trường, HĐND thường đồng thời thực hiện cả giám sát và khảo sát. Việc giám sát được thực hiện với các đối tượng là doanh nghiệp, sở, ngành; Khảo sát được tiến hành ở các khu vực là “điểm nóng” về môi trường.
Xây dựng kế hoạch giám sát
Công tác xây dựng kế hoạch, nội dung giám sát trong lĩnh vực môi trường được xem là yếu tố quyết định để cuộc giám sát thành công. Điều này đòi hỏi phải tìm hiểu, nắm bắt, thu thập thông tin từ hệ thống văn bản của TƯ, của tỉnh liên quan tới công tác bảo vệ môi trường; Ý kiến của cử tri về những vấn đề môi trường bức xúc, nổi cộm... ngoài ra, còn phải quan tâm đến phản ánh của các cơ quan báo đài về vấn đề này...
Kế hoạch giám sát cần phải nêu rõ mục đích, yêu cầu, nội dung, đối tượng được giám sát, phương pháp, thời gian giám sát và gửi đến các địa phương, đơn vị được giám sát, các thành viên Đoàn giám sát. Về nội dung giám sát, cần xác định rõ nội dung giám sát trong các lĩnh vực: nước thải khu công nghiệp, chất thải nguy hại, thu gom và xử lý chất thải rắn... Sau khi xác định nội dung giám sát cần phải lựa chọn, quyết định đối tượng giám sát và địa điểm khảo sát, bảo đảm mang tính đại diện về nguồn thải, tải lượng, đặc tính ô nhiễm cũng như những điểm nóng môi trường. Từ thực tiễn giám sát cho thấy, nội dung giám sát không chỉ tập trung vào vấn đề ô nhiễm môi trường mà cần được quan tâm đến các mô hình, điển hình tốt về bảo vệ môi trường để có đánh giá toàn diện hơn về công tác bảo vệ môi trường.
Thành lập Đoàn giám sát
Thành phần tham gia Đoàn giám sát trong lĩnh vực môi trường, ngoài các thành viên là các đại biểu HĐND tỉnh, cần bổ sung một số đại diện: cảnh sát môi trường, chính quyền địa phương, đại biểu HĐND ứng cử tại địa phương nơi thực hiện giám sát và các sở, ngành liên quan. Điều cần quan tâm đến thành phần Đoàn giám sát trong lĩnh vực môi trường là mời các chuyên gia môi trường có am hiểu về tình hình của địa phương. Sự cộng tác của các chuyên gia môi trường sẽ giúp Đoàn giám sát hiểu sâu sắc hơn nghiệp vụ chuyên môn, nắm bắt được các thông tin cần thiết và điều quan trọng là có được những kết luận, đề xuất, kiến nghị chính xác, phù hợp. Thành phần Đoàn giám sát của HĐND không nên nghiêng về số lượng mà chủ yếu là chất lượng, trước hết đó là thành viên của Ban KT – NS và những người có kiến thức về lĩnh vực môi trường.
Xây dựng chương trình giám sát cụ thể
Đây là bước trung gian trước khi Đoàn giám sát của HĐND thực hiện giám sát. Bước này được thực hiện bởi các chuyên gia của Văn phòng nhằm chuẩn bị các điều kiện, trình tự các hoạt động cụ thể tại nơi được giám sát để bảo đảm về thời gian, nội dung giám sát và hiệu quả. Những công việc cần thực hiện như sau:
Tiếp cận doanh nghiệp để tìm hiểu và trao đổi thông tin, cách thức thực hiện giám sát, theo dõi, đôn đốc, nhắc nhở đơn vị thực hiện kế hoạch, nội dung giám sát. Những thông tin cần quan tâm là đặc điểm quy trình sản xuất, nguồn thải và tải lượng, cơ cấu tổ chức bộ máy, những người có trách nhiệm của doanh nghiệp, đồng thời thống nhất các bước thực hiện giám sát tại doanh nghiệp. Thực tế giám sát cho thấy, nếu bước này không được chuẩn bị chu đáo, cuộc giám sát có thể không mang lại kết quả do đơn vị được giám sát không sẵn sàng đáp ứng yêu cầu của các nội dung giám sát, cử những người không có trách nhiệm làm việc với Đoàn giám sát. Một điểm cần lưu ý khi giám sát các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài là phải quan tâm đến yếu tố văn hóa của doanh nghiệp, thông báo cho chủ doanh nghiệp cụ thể thành phần Đoàn giám sát, bao gồm cả phóng viên báo, đài và chủ động chuẩn bị phiên dịch nếu doanh nghiệp không có hoặc có nhưng không bảo đảm.
Đối với hoạt động khảo sát, các chuyên viên văn phòng phải thực hiện khảo sát trước để xác định cụ thể các điểm khảo sát, lộ trình khảo sát, xác định phương tiện di chuyển phù hợp, các trang thiết bị phục vụ khảo sát và sau đó xây dựng chương trình khảo sát cụ thể cung cấp cho các thành viên Đoàn giám sát. Nếu thực hiện tốt bước chuẩn bị này sẽ bảo đảm cuộc khảo sát sẽ diễn ra một cách thuận lợi và đúng mục đích, yêu cầu đề ra.
Trong lĩnh vực môi trường, khi tiến hành giám sát cần tuân thủ đúng chương trình và các bước tiến hành đã được xác định trước nhằm bảo đảm có được những đánh giá đầy đủ và chính xác các yêu cầu đề ra trong thời gian có hạn, đồng thời lưu ý thu thập bổ sung các thông tin dưới dạng hình ảnh, phim để minh họa cho các báo cáo tổng hợp kết quả giám sát.
Hoàn thiện báo cáo kết quả giám sát
Sau khi kết thúc cuộc giám sát, bộ phận Văn phòng sẽ giúp Đoàn giám sát dự thảo báo cáo kết quả giám sát. Đây là khâu quan trọng nhất của cuộc giám sát, đòi hỏi đội ngũ chuyên viên phải vừa có trình độ, khả năng phân tích, phải vừa có kiến thức khái quát tổng hợp những giải trình của đơn vị được giám sát, ý kiến đóng góp, kiến nghị của các thành viên và kết luận của Trưởng đoàn giám sát, đồng thời đối chiếu với đường lối, chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước, nghị quyết của HĐND và các văn bản QPPL có liên quan để giúp Đoàn giám sát nhận định, đánh giá đúng những mặt được, hạn chế và các nguyên nhân; Đề xuất, kiến nghị các giải pháp khắc phục.
Để hoàn thiện báo cáo kết quả giám sát, Đoàn giám sát có thể tổ chức hội thảo và tổ chức tham vấn người dân để có những thông tin đa chiều, giúp có được những đánh giá, xác định nguyên nhân một cách khoa học và căn cứ thực tế, đồng thời đưa ra các kiến nghị, giải pháp cụ thể giải quyết vấn đề.
Kiến nghị của Đoàn giám sát cần được đôn đốc việc thực hiện nghiêm túc và thường xuyên báo cáo Thường trực HĐND. Trong trường hợp cần thiết, Đoàn giám sát báo cáo đề nghị HĐND ban hành nghị quyết để giải quyết cụ thể các kiến nghị của Đoàn giám sát.
