Từ những thành công ban đầu của việc tổ chức thí điểm thành lập 6 ban HĐND cấp xã trong năm 2006, đến năm 2007 tỉnh Đồng Nai đã nhân rộng mô hình này ra 58/171 xã, phường, thị trấn và tiếp tục duy trì số lượng này trong năm 2008. Đến nay, Ban HĐND cấp xã của Đồng Nai đã đi qua hai chặng đường: chặng thứ nhất là tìm tòi, thử nghiệm nhằm rút ra những kinh nghiệm để hoàn thiện thêm mô hình; Chặng thứ hai là nhân rộng phạm vi thí điểm để đánh giá chính xác hiệu quả của mô hình Ban HĐND cấp xã. Kết quả cho thấy ban HĐND cấp xã đã mang lại những hiệu quả tích cực cho hoạt động của HĐND ở cơ sở.
Thứ nhất, hoạt động giám sát sâu hơn, được tăng cường cả về số lượng và chất lượng. Trước khi thành lập ban, Thường trực HĐND xã tổ chức giám sát trung bình từ 2-3 cuộc/năm. Từ khi có ban số lượng trung bình đã tăng từ 9-10 cuộc/năm, đây là một bước tiến đáng kể thể hiện vai trò của ban trong việc giúp HĐND nắm bắt tình hình thực tế, kiến nghị kịp thời những vấn đề phát sinh trên địa bàn.
Thứ hai, hoạt động của ban mang lại những tiến bộ rõ nét trong hoạt động thẩm tra. Trước đây chỉ có Thường trực HĐND trình bày ý kiến thẩm tra nên thiếu tính tập thể, những vấn đề đặt ra chưa có khả năng phản biện và định hướng cho các đại biểu quyết định các vấn đề. Từ khi được thành lập, Ban HĐND cấp xã đã khắc phục được nhược điểm này bằng cách tiến hành thẩm tra tập thể hoặc phân chia cho các thành viên theo từng lĩnh vực sau đó họp ban để thống nhất hoàn chỉnh báo cáo thẩm tra. Chính vì vậy, nội dung báo cáo thẩm tra sâu hơn và có tính định hướng, gợi mở cho các đại biểu nghiên cứu, tiếp cận các vấn đề để thảo luận, quyết định tại kỳ họp.
Thứ ba, bước đầu một số ban đã quan tâm đến công tác xem xét việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật của UBND cùng cấp. Hoạt động này rất ít được HĐND cấp xã thực hiện, nay có ban HĐND vào cuộc, các văn bản QPPL được ban hành sẽ được xem xét để hạn chế sai sót về nội dung, hình thức...
Hiệu quả từ mô hình ban HĐND cấp xã được thể hiện khá. Tuy nhiên, do vừa làm vừa rút kinh nghiệm nên ban HĐND cấp xã cũng không tránh khỏi lúng túng, vướng vấp. Cái vướng lớn nhất hiện nay là cơ sở pháp lý chưa có, cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn chưa nhiều. Bởi lẽ Luật Tổ chức HĐND và UBND, Quy chế hoạt động HĐND không quy định việc thành lập Ban HĐND cấp xã. Khoảng thời gian tổ chức thí điểm mô hình này còn quá ngắn. Vì vậy, nhiều trăn trở đặt ra: có nên thành lập Ban HĐND cấp xã không hay là dồn sức cho Thường trực HĐND hoạt động tốt hơn. Đã có một số nơi xuất hiện đồng nhất hoạt động của ban và của Thường trực HĐND xã, có tình trạng do ban HĐND xã hoạt động có hiệu quả hơn nên Thường trực HĐND để ban làm thay hoạt động của Thường trực? Nếu thành lập Ban thì cơ cấu thành viên ban như thế nào? Thực tế tại các ban thí điểm thông thường cơ cấu 5 thành viên trong đó Trưởng ban, Phó trưởng ban cũng chính là Chủ tịch, Phó chủ tịch HĐND xã. Tuy nhiên, đây dường như không phải là một cơ cấu tối ưu vì Thường trực lại phải “gánh” thêm một “vai” nữa. Nếu như thành viên ban không phải là Thường trực HĐND xã thì gánh nặng của Thường trực HĐND đã bớt đi và có thêm được một ban hoạt động độc lập. Và như vậy mới thấy rõ được sự cần thiết phải thành lập ban HĐND cấp xã. Nếu Thường trực (hoạt động chuyên trách) cộng với 3 đại biểu nữa để thành Ban HĐND thì vẫn là “bình mới, rượu cũ”. Cơ cấu tổ chức chưa hoàn toàn khoa học, dẫn đến hiệu quả hoạt động không cao. Còn một trăn trở liên quan đến việc thành lập ban HĐND cấp xã – đó là biên chế và kinh phí: có thêm biên chế không, kinh phí hoạt động cho ban HĐND cấp xã như thế nào, có ảnh hưởng lớn đến ngân sách nhà nước hay không? Đây là những vấn đề không đơn giản.
Không thể phủ nhận hiệu quả từ việc thành lập ban HĐND cấp xã, nhưng để nhân rộng mô hình này thì cần có thêm cơ sở pháp lý, cơ sở khoa học và kinh nghiệm thực tiễn. Những trăn trở của các đại biểu tham dự Hội thảo cần được trả lời một cách thấu đáo. Kết thúc Hội thảo, Thường trực HĐND tỉnh Đồng Nai đã khẳng định: “Thường trực HĐND tỉnh chưa có chủ trương mở rộng các ban HĐND cấp xã trên địa bàn tỉnh mà chỉ tập trung củng cố, tăng cường hướng dẫn, nhằm mục tiêu nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của các ban HĐND cấp xã. Từ đó có cơ sở nghiên cứu sâu về mô hình tổ chức, hoạt động của HĐND cấp xã từ thực tiễn để tổng kết, đánh giá một cách khách quan, hợp lý và khoa học, sau đó mới có khuyến nghị chính thức đối với các cơ quan có thẩm quyền xem xét, đánh giá về mô hình hoạt động của ban HĐND cấp xã thí điểm”. Hy vọng rằng với quyết tâm và trí tuệ của HĐND ba cấp của tỉnh Đồng Nai, mô hình này sẽ tiếp tục được hoàn thiện.
