Thực tế, việc thu đổi ngoại tệ ở thị trường tự do đang diễn ra khá sôi động. Một chuyên gia kinh tế đưa ra một ví dụ sinh động, có thể không treo biển đổi ngoại tệ, nhưng chỉ cần một cú điện thoại, là có thể đổi được hàng nghìn USD tại nhà, mặc dù, theo quy định hiện hành thì thu đổi ngoại tệ tự do, tích trữ USD tự do là trái pháp luật.
Chủ trương của Nhà nước là trên lãnh thổ Việt Nam chỉ sử dụng tiền Việt Nam để giao dịch, trừ một số trường hợp đặc biệt theo quy định của Pháp lệnh ngoại hối. Thế nhưng, tràn ngập trên thị trường hàng hóa được niêm yết, thanh toán bằng USD, từ những sản phẩm thông thường như chuột máy tính, cho đến những sản phẩm trung cao cấp và xa xỉ như nước hoa, xe máy, ô tô. Theo quy định thì chỉ những cá nhân đi du học, du lịch, chữa bệnh và một số đối tượng khác mới được phép mua ngoại tệ nhưng nhiều người dân vẫn có sẵn ngoại tệ để thanh toán khi mua sản phẩm hàng hóa.
Có nhiều lý do khiến người dân muốn dự trữ ngoại tệ. Nhưng nói như một nhà kinh tế, chìa khóa nằm ở hai vấn đề chính, một là lợi ích và hai là tiện ích. Có lẽ chúng ta chưa bảo đảm lợi ích cho những người có ngoại tệ, thông qua tỷ giá để đổi ra tiền Việt Nam. Một người đi du lịch từ Singapo về, trong tay chỉ có trên 1.000 USD Singapore, nhưng sau khi tính toán, vẫn giữ lại chờ bán ngoài thị trường tự do, thay vì bán cho ngân hàng. Lý do đơn giản là vì thị trường tự do mua với giá cao hơn. Trường hợp này không phải là cá biệt. Còn hàng trăm nghìn lao động xuất khẩu, làm việc tại nước ngoài cũng tìm cách gửi tiền trực tiếp về cho gia đình bằng ngoại tệ. Chắc chắn, phần lớn trong số này được bán ra thị trường tự do để đổi lấy tiền đồng thay vì bán cho ngân hàng. Cũng có nghĩa là ngân hàng không mua được ngoại tệ, còn Nhà nước thêm gánh nặng về quản lý ngoại tệ. Trả lời báo chí mới đây, một lãnh đạo ngân hàng thương mại cho biết, năm 2009 có trên 6 tỷ USD kiều hối. Nếu số ngoại tệ này được người dân bán lại cho ngân hàng, sẽ góp phần cải thiện đáng kể khả năng cung ứng ngoại tệ. Nhưng đáng tiếc chỉ có khoảng 10% số kiều hối này được bán cho ngân hàng. Về tiện ích, các ngân hàng sẵn sàng mua ngoại tệ, nhưng việc bán ngoại tệ thì xét duyệt rất kỹ. Người có nhu cầu rất khó mua được ngoại tệ hoặc nếu mua được thì cũng mất rất nhiều thời gian. Điều này cũng khiến người dân tìm đến với thị trường tự do.
Việc kiểm soát thị trường chợ đen bằng mệnh lệnh hành chính là rất khó khăn, nếu không giải quyết được hai vấn đề lợi ích và tiện ích. Thực tế thị trường chợ đen đang gây ra nhiều hệ lụy xấu cho thị trường ngoại tệ. Đặc điểm nước ta vẫn thanh toán chủ yếu bằng tiền mặt, lượng tiền mặt bằng ngoại tệ hay tiền đồng có trong túi người dân là bao nhiêu, người dân trao đổi ngoại tệ ngầm không hợp đồng, chứng từ, nguồn gốc rất khó kiểm soát. Trong khi đó, thị trường trong nước thường phản ứng thái quá với các tin đồn. Đã có những lúc người dân đón nhận tin đồn phá giá đồng VN, đẩy USD ngoài thị trường tự do lên rất cao, có thời điểm gần 20.000 đồng/USD. Thị trường chợ đen càng sôi động thì càng dễ bị tác động tâm lý của tin đồn. Điều này ảnh hưởng đến niềm tin của người dân vào đồng Việt Nam, ảnh hưởng đến việc kiểm soát lạm phát của Chính phủ, áp lực đô la hóa nền kinh tế và nhiều nguy cơ xấu khác như dòng vốn đổ vào các loại hình kinh doanh phi sản xuất, rửa tiền. Tổng thư ký Hiệp hội ngân hàng Việt Nam Dương Thu Hương kiến nghị, cần siết chặt thị trường ngoại tệ chợ đen, và phải phối hợp với các bộ, ngành để làm thường xuyên, liên tục, tránh tình trạng khi thì quản lý chặt quá khi thì lại buông lỏng.
