Bà Lịch sinh ra và lớn lên trong một gia đình giàu truyền thống hát Xoan. Ông nội bà là trùm hát Xoan nổi tiếng thời kỳ trước cách mạng và cha của bà, cụ Nguyễn Tất Thắng là người có công lớn trong việc khôi phục nghiệp hát Xoan thời kỳ sau chiến tranh và thành lập được câu lạc bộ hát Xoan. Năm 13 tuổi, bà Lịch đã được cha truyền dạy các làn điệu hát Xoan. Lúc đầu, do lời hát là chữ Hán và bước đi, lối lại rất khó học nên bà không có hứng thú lắm. Nhưng từ khi được cha giảng giải cho ý nghĩa sâu xa của 14 quả cách (làn điệu), tình yêu và niềm đam mê hát Xoan của bà lớn dần. Ngày qua ngày, những làn điệu hát Xoan như ngấm vào trong mạch máu của bà.
Mặc dù gia đình không mấy khá giả, nhưng nhờ có sự ủng hộ, giúp đỡ của chồng con, bà Lịch dồn hết tâm huyết để phát triển phường Xoan. Bà tâm sự: “Dường như hát Xoan đã là cái nghiệp, ăn sâu vào tiềm thức của tôi. Tôi muốn truyền lại hát Xoan cho thế hệ sau, vì niềm đam mê, vì tâm nguyện của cha tôi, truyền thống của gia đình và điều quan trọng nhất là tôi không muốn nghệ thuật hát Xoan truyền thống của quê hương Đất Tổ Vua Hùng bị mai một”.
Chính từ suy nghĩ ấy, bà Lịch đã không quản ngại khó khăn để gây dựng và phát triển phường Xoan. Đến nay, bà Lịch đã đào tạo được 4 lớp học hát Xoan với gần 40 người, trong đó, người nhiều tuổi nhất đã 86 tuổi, người trẻ tuổi nhất mới 10 tuổi. Thời gian đào tạo chỉ vài tháng, nhưng các học viên đã có thể nắm vững cơ bản những làn điệu xoan cổ. Bà Lịch cho biết: “Tôi chủ yếu dạy theo lối truyền khẩu, kết hợp với uốn nắn từng câu hát, điệu múa”. Cả 3 người con của bà Lịch đều theo nghiệp hát Xoan của mẹ. Các cháu nội, cháu ngoại của bà cũng say mê những điệu hát truyền thống của quê hương. Đặc biệt, cô cháu nội Cấn Thị Hồng Nhung có giọng hát hay, mượt mà, truyền cảm đã được phường chọn đi hát, biểu diễn trong và ngoài tỉnh…
Tính đến thời điểm này, gia đình bà Nguyễn Thị Lịch đã có truyền thống hát Xoan 5 đời liên tiếp. Bản thân bà Lịch đã được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam công nhận là Nghệ nhân dân gian (năm 2005). Ở tuổi 60, bà Lịch đang là Chủ nhiệm phường Xoan An Thái. Dành cả cuộc đời để duy trì, bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống của quê hương, và cũng chính điệu hát ấy đã vinh danh bà.
| Hát Xoan là tiếng hát cửa Đình thể hiện những lễ tục diễn xướng tế thần linh và được tổ chức vào mùa Xuân với ý nghĩa: Cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt… Hát Xoan được đánh giá là một di sản văn hóa độc đáo và có giá trị, nhưng di sản này đang đứng trước nguy cơ bị mai một, cần có biện pháp bảo vệ khẩn cấp. Vừa qua, Sở VH, TT và DL Phú Thọ phối hợp với Viện âm nhạc Việt Nam, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tổ chức nghiên cứu, khảo sát xây dựng hồ sơ di sản Hát Xoan, trình UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp. |
