“Cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt”
Ngày 19.1.1960, hai nước cựu thù trong Chiến tranh Thế giới thứ II đã ký hiệp ước an ninh sửa đổi (tên chính thức là Hiệp ước An ninh và Hợp tác Lẫn nhau Nhật-Mỹ) tại Washington để điều chỉnh “sự bất bình đẳng” trong hiệp ước mà hai nước đã ký vào năm 1951. Hiệp ước sửa đổi đã loại bỏ điều khoản cho phép Mỹ có thể can thiệp vào Nhật Bản trong trường hợp xảy ra các cuộc nổi dậy. Bên cạnh đó, nó cũng làm rõ hơn trách nhiệm của Mỹ trong việc bảo vệ Nhật Bản nếu nước này bị tấn công quân sự, đồng thời cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự ở Nhật Bản.
Thủ tướng Hatoyama đã thừa nhận “sẽ không phải là cường điệu khi nói rằng nhờ có các thỏa thuận an ninh Nhật-Mỹ mà Nhật Bản duy trì được hòa bình, tự do, dân chủ, tận hưởng sự phát triển kinh tế trong môi trường đó cho đến hôm nay”.
Bất chấp tuyên bố trên, những rạn nứt trong quan hệ Nhật-Mỹ kể từ khi DPJ lên nắm quyền ở Nhật Bản vào tháng 9.2009 xuất hiện khá nhiều. Nó xuất phát từ việc chính quyền mới của Nhật muốn thoát dần khỏi tầm ảnh hưởng để xây dựng một quan hệ bình đẳng hơn với Mỹ. Dấu hiệu đầu tiên cho thấy điều này là trong cương lĩnh tranh cử trước cuộc bầu cử Hạ viện Nhật Bản 2009, DPJ đã cam kết nỗ lực xây dựng “quan hệ đồng minh gần gũi và bình đẳng với Mỹ”. Sau chiến thắng áp đảo của DPJ trong cuộc bầu cử Hạ viện, Thủ tướng Hatoyama đã gây sốc cho dư luận Mỹ bằng bài viết “Triết lý chính trị của tôi” đăng trên tạp chí Voice (phiên bản tiếng Nhật), trong đó khẳng định “sự sụp đổ của trào lưu chính thống thị trường và chủ nghĩa tư bản tài chính mà Mỹ đã ủng hộ kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc đã gây ra cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu gần đây”. “Do thất bại của cuộc chiến Iraq và cuộc khủng hoảng tài chính vừa qua, kỷ nguyên toàn cầu hóa do Mỹ dẫn dắt sắp đi tới hồi kết và chúng ta đang thoát ra khỏi thế giới đơn cực do Mỹ lãnh đạo để hướng tới kỷ nguyên của thế giới đa cực”.
Ngay sau khi nhậm chức, Thủ tướng Hatoyama đã công bố ý tưởng về việc xây dựng Cộng đồng Đông Á nhưng không nhắc tới sự tham gia của Mỹ. Ông cũng nỗ lực để nhanh chóng thực hiện các cam kết tranh cử như chấm dứt sứ mệnh tiếp nhiên liệu của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản (SDF) cho các chiến dịch chống khủng bố của lực lượng đồng minh do Mỹ cầm đầu ở âËn Độ Dương, giảm gánh nặng của Tokyo đối với các căn cứ quân sự của Mỹ ở Nhật Bản và sửa đổi một số điều khoản trong Hiệp định về Quy chế đối với các lực lượng Mỹ ở Nhật Bản (SOFA). Ngày 15.1.2010, SDF đã chấm dứt sứ mệnh tiếp nhiên liệu ở ấn Độ Dương.
Mặt khác, chính quyền của Thủ tướng Hatoyama đã tiến hành điều tra và dự định công bố các thỏa thuận bí mật giữa Nhật Bản và Mỹ dưới thời chính quyền của Đảng Dân chủ Tự do (LDP), trong đó có thỏa thuận về việc Nhật Bản sẽ cho phép các tàu hải quân chở vũ khí hạt nhân của Mỹ cập cảng nước này – một thỏa thuận vi phạm ba nguyên tắc phi hạt nhân của Nhật Bản.
“Cái gai” trong quan hệ đồng minh Nhật-Mỹ
Tuy nhiên, vấn đề nghiêm trọng nhất lại là việc di chuyển căn cứ không quân Futenma của Mỹ ở đảo Okinawa. Năm 2006, Nhật Bản và Mỹ đã đạt được thỏa thuận về việc di chuyển căn cứ Futenma của Lực lượng lính thủy đánh bộ Mỹ từ khu vực đông dân cư của Thành phố Ginowan về khu vực ít dân cư Henoko ở Thành phố Nago, đều thuộc đảo Okinawa. Sau khi lên nắm quyền, Thủ tướng Hatoyama đã nhiều lần bày tỏ ý định di chuyển căn cứ này ra khỏi tỉnh Okinawa, thậm chí ra khỏi Nhật Bản. Trong khi đó, phía Mỹ liên tục yêu cầu Chính phủ mới ở Nhật Bản tuân thủ thỏa thuận mà hai nước đã ký năm 2006 dưới thời chính quyền của LDP.
Căng thẳng này vẫn tiếp tục gia tăng ngay cả khi vào đầu tháng 11.2009, Mặc dù cam kết với tổng thống Mỹ Barack Obama là “Hãy tin tôi” khi người đứng đầu nhà Trắng đến Nhật Bản bàn về vấn đề này trong chuyến công du châu Á đầu tiên kể từ khi nhậm chức, hồi tháng 12, ông Hatoyama vẫn chỉ đạo nội các nghiên cứu khả năng tìm một vị trí mới để di dời căn cứ Futenma của Mỹ nhằm thay thế cho phương án di chuyển căn cứ Futenma tới Thành phố Nago. Thủ tướng Hatoyama thậm chí còn làm phức tạp thêm tình hình khi đề cập tới kế hoạch sáp nhập các bộ phận của căn cứ Futenma vào căn cứ không quân Kadena của Mỹ ở đảo Okinawa, đồng thời khẳng định đảo Guam có thể là một trong những điểm đến của căn cứ Futenma. Cuối cùng, vào trung tuần tháng 12, ông Hatoyama đã quyết định đặt thời hạn chót cho việc giải quyết vấn đề di chuyển căn cứ Futenma là tháng 5.2010. Cùng với các phát biểu gây tranh cãi, quyết định trì hoãn của Thủ tướng Hatoyama đã khiến Mỹ hết sức tức giận.
Sự do dự trong việc giải quyết vấn đề di chuyển căn cứ Futenma của Thủ tướng Hatoyama xuất phát từ việc Đảng Dân chủ Xã hội (SDP) – một trong hai đảng đối tác của DPJ trong liên minh cầm quyền – đã liên tục phản đối kế hoạch di chuyển căn cứ Futenma tới Nago và yêu cầu di chuyển căn cứ này ra khỏi đảo Okinawa, thậm chí ra khỏi Nhật Bản. SDP thậm chí còn đe dọa sẽ rút khỏi liên minh cầm quyền nếu Chính phủ Nhật Bản thực hiện thỏa thuận năm 2006. Hơn nữa, trong cuộc bầu cử thị trưởng thành phố Nago cách đây gần 1 tuần, ứng cử viên Susumu Inamine, 64 tuổi, một người phản đối di chuyển căn cứ Futenma tới Nago, đã thắng cử.
Trong bối cảnh DPJ vẫn cần hai đảng nhỏ trong liên minh cầm quyền để duy trì đa số ghế ở Thượng viện, Thủ tướng Hatoyama không còn cách nào khác phải trì hoãn việc giải quyết vấn đề di chuyển căn cứ Futenma, chí ít là cho đến khi kỳ họp thường niên của Quốc hội kết thúc.
Quan hệ đồng minh Nhật-Mỹ sẽ đi theo hướng nào?
Trong bối cảnh môi trường an ninh xung quanh Nhật Bản đang diễn biến hết sức phức tạp, nhất là sau các vụ thử hạt nhân và tên lửa đạn đạo của CHDCND Triều Tiên và sự nổi lên của Trung Quốc trong thời gian gần đây, Nhật Bản chắc chắn không muốn chấm dứt quan hệ đồng minh với Mỹ. Với Nhật, sức mạnh răn đe của các lực lượng Mỹ đóng ở nước này đang và sẽ giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình và an ninh trong tương lai.
Tuy nhiên, Chính phủ liên minh do DPJ lãnh đạo chắc chắn sẽ theo đuổi mô hình quan hệ đồng minh Nhật-Mỹ mới, trong đó Nhật Bản có tiếng nói bình đẳng hơn, tương xứng với vai trò chủ nợ lớn nhất thế giới của Mỹ. Bên cạnh đó, DPJ sẽ thúc đẩy một mối quan hệ toàn diện hơn với Washington, không chỉ trong lĩnh vực an ninh còn nhiều vấn đề khác như biến đổi khí hậu hay các thách thức toàn cầu.
