Những đoạn sông “chết”
Các sông chính trong lưu vực hệ thống sông Đồng Nai bao gồm: Đồng Nai, Sông Bé, Sài Gòn, Vàm Cỏ và Thị Vải. Theo đánh giá của Cục Bảo vệ môi trường, sông Đồng Nai chịu ảnh hưởng mạnh của nhiều nguồn tác động trên toàn khu vực. Phần hạ lưu của nhiều sông trong lưu vực đã bị ô nhiễm nghiêm trọng. Đoạn sông Thị Vải từ sau khu vực hợp lưu Suối Cả – Thị Vải đến KCN Mỹ Xuân dài hơn 10km bị ô nhiễm nặng nhất trong lưu vực, đã trở thành sông “chết”. Nước ở đây bị ô nhiễm hữu cơ nghiêm trọng, có màu nâu đen và bốc mùi hôi thối, kể cả khi thủy triều lên và xuống. Với nồng độ oxy hòa tan trong nước (DO) gần bằng không (0), các loài sinh vật không còn khả năng sinh sống. Cơ quan chuyên môn còn phát hiện hàm lượng thủy ngân (một loại hóa chất rất độc hại) tại khu vực cảng Vedan, Mỹ Xuân... trên sông Thị Vải có hàm lượng vượt chuẩn từ 1,5 – 4 lần, hàm lượng kẽm vượt chuẩn 3 – 4 lần. Riêng ô nhiễm vi sinh (colifom) đã vượt chuẩn từ vài chục đến hàng trăm lần...
Nước sông Đồng Nai, đoạn từ Nhà máy nước Thiện Tân đến Long Đại cũng đã bị ô nhiễm chất hữu cơ và chất rắn lơ lửng. Cơ quan chức năng đã phát hiện hàm lượng chì vượt tiêu chuẩn đối với nguồn nước loại A. Trong đoạn sông này, chất rắn lơ lửng thường vượt chuẩn từ 3 – 9 lần, nồng độ DO thấp dưới giới hạn cho phép. Vùng này cũng đã bị nhiễm mặn nghiêm trọng, nước sông không thể sử dụng cho mục đích cấp nước sinh hoạt và tưới tiêu... Chất lượng nước của một số sông khác như sông Bé, Đa Nhim – Đa Dung ở phần hạ lưu cũng ngày càng xấu. Hàm lượng sắt trên sông Bé vượt tiêu chuẩn từ 10 – 12,5 lần khiến cho việc sử dụng nguồn nước sông để cấp nước sinh hoạt gặp rất nhiều khó khăn. Hệ thống sông Sài Gòn cũng bị ô nhiễm nghiêm trọng, chủ yếu là ô nhiễm chất hữu cơ, vi sinh. Một số nơi có dấu hiệu ô nhiễm kim loại nặng. Nhiều kênh rạch trong TP Hồ Chí Minh đã trở thành các kênh nước thải. Theo kết quả quan trắc, giá trị DO xấp xỉ bằng không (0), tình trạng này kéo dài suốt từ 10 năm nay cho thấy đây thực sự là hệ thống kênh chết, không còn khả năng tự làm sạch. Trên suốt chiều dài kênh, không khí hai bên bờ bị ô nhiễm nghiêm trọng bởi mùi hôi thối bốc lên từ lòng kênh, một số đoạn có hiện tượng tắc nghẽn do lượng rác thải ứ đọng quá nhiều.
Sẽ thành lập Ủy ban Bảo vệ môi trường lưu vực sông
Nguyên nhân của tình trạng ô nhiễm được xác định chủ yếu do nước thải sinh hoạt và nước thải công nghiệp, với tải lượng các chất ô nhiễm rất cao. Các KCN và khu chế xuất đã thải ra một lượng lớn nước thải vào lưu vực sông. Lớn nhất là nước thải từ các KCN và khu chế xuất của Đồng Nai (chiếm 57,2%), TP Hồ Chí Minh (23%), Bình Dương (9%)... Hiện chỉ có 9/19 KCN ở Đồng Nai có nhà máy xử lý nước thải tập trung. Riêng TP Hồ Chí Minh, chỉ có 20% tổng lượng nước thải được xử lý mỗi ngày và thực tế, tỷ lệ nước thải được xử lý đạt tiêu chuẩn còn thấp hơn nhiều. Lượng nước thải sinh hoạt của TP Hồ Chí Minh lớn nhất, chiếm tới 77,5%. Hạ lưu sông Sài Gòn, đoạn chảy qua trung tâm TP Hồ Chí Minh nước sông bị ô nhiễm nặng do đây là khu vực tiếp nhận lượng nước thải sinh hoạt lớn nhất của thành phố. Đồng Nai là địa phương có lượng nước thải sinh hoạt lớn thứ 2 trong lưu vực. Theo số liệu của Cục Bảo vệ môi trường, các khu đô thị thải vào hệ thống sông Đồng Nai – Sài Gòn trung bình 992 nghìn m3 nước thải sinh hoạt/ngày. Tuy nhiên, tất cả các đô thị trên lưu vực sông hiện đều chưa có hệ thống xử lý nước thải. Ngoài ra, hầu hết các bệnh viện và trung tâm y tế trong lưu vực sông đều chưa có hệ thống xử lý nước thải hoặc đã có nhưng xử lý chưa triệt để. Lượng nước thải hầu hết được thải trực tiếp vào hệ thống tiếp nhận nước thải sinh hoạt và được đưa vào nguồn nước mặt trong lưu vực sông.
Tháng 12.2007, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt đề án bảo vệ môi trường lưu vực hệ thống sông Đồng Nai đến năm 2020. Mục tiêu chính là phòng ngừa, giảm thiểu ô nhiễm và ngăn chặn tình trạng suy thoái môi trường; Kết hợp xử lý, khắc phục từng bước các điểm nóng về ô nhiễm môi trường trên toàn lưu vực sông, đặc biệt là những nơi nguồn nước được sử dụng cho mục đích cấp nước sinh hoạt. Tuy nhiên, việc bảo vệ môi trường lưu vực hệ thống sông Đồng Nai phải được giải quyết tổng thể, thống nhất với sự kết hợp của 12 tỉnh, thành phố trên lưu vực. Chính vì vậy, Bộ Tài nguyên - Môi trường và các tỉnh, thành phố thuộc lưu vực sông Đồng Nai đã trình Thủ tướng Chính phủ xem xét Dự thảo thành lập Ủy ban Bảo vệ môi trường lưu vực sông Đồng Nai. Dự kiến, Ủy ban này sẽ điều phối và giải quyết các vấn đề mang tính liên vùng, liên ngành trong bảo vệ môi trường và phát triển bền vững lưu vực sông Đồng Nai; Kiến nghị sửa đổi các cơ chế chính sách liên quan đến bảo vệ môi trường lưu vực sông...
Phạm Ngọc Trường
